wbrakman.nl

Ode aan Brakman, 23 december 2004

Edward Krabbendam

Bomans was een verwoed schaker. Dat blijkt op diverse plaatsen in het boek 'Herinneringen aan Godfried Bomans', dat een jaar na zijn dood in 1971 werd uitgegeven. In dat boek zijn zelfs twee foto's opgenomen, waarop Bomans achter het schaakbord zit. De ene foto is uit 1947. Hij zat toen met een pijp in de mond tegenover de oude en eerbiedwaardige K.J.L. Alberdingk Thijm die beter bekend was onder zijn schrijversnaam Lodewijk van Deyssel. De andere foto is uit 1960. Toen schaakte hij een partijtje tegen dr. Max Euwe, de Nederlander die in 1935 in die denksport wereldkampioen was geworden. Erg hoopvol zag het er voor Bomans niet uit. Een vriendelijke heer ter rechterzijde van Bomans lijkt een secondant. De foto is genomen net op het moment dat die man een pion verzet. Dat was niet halverwege de partij, om Bomans een handje te helpen in een hopeloos ingewikkelde stelling, nee, het was de eerste zet. Desalniettemin kijkt Bomans vol aandacht toe, met in zijn rechterhand een pen, in zijn andere hand een sigaret, net boven een asbak. In het genoemde boek is een stuk van E. Spanjaard opgenomen. Hij behoorde een tijdlang tot de beste tien schakers van Nederland en was tientallen jaren schaakpublicist. Hij ontmoette Bomans geregeld in het culturele circuit en op schaaktoernooien. Rond 1950 zagen ze elkaar voor de eerste keer op het Hoogovenschaaktoernooi. Spanjaard schreef dat Bomans met zijn geestige commentaren over het spel meer opzien baarde dan met zijn eigen spel, en ook meer opzien dan de grootmeesters. Omdat de organisatie dat snel door had, drong zij er bij Bomans op aan om na afloop van het toernooi het slotwoord uit te spreken. Nadat eerdere sprekers de directieleden van Hoogovens - die op een verhoging zaten en niet de schaakgrootmeesters - lof hadden toegezwaaid voor hun gulheid als sponsors, stond Bomans op en zei voor een volle zaal: 'Mijnheer de voorzitter. Ik vind die gulheid niets bijzonders. Zij hebben ten slotte het geld.' Bomans pauzeerde even, liet een stilte vallen en zei vervolgens: 'en wij de hersens! (Herinneringen, p. 228)'

Bomans was een verwoed reiziger. Als een doorgewinterde journalist ging hij overal op zoek naar materiaal, dat hij later omtoverde tot(korte) literair geschreven beschouwingen. Zo trok hij in de zomer van 1969 naar Max Euwe. Uiteraard ging het gesprek over zijn wereldkampioenschap in 1935, dat hij in een tweekamp veroverde op zijn uitdager de Rus Aljechin. Daar was Euwe zeer tevreden over want hij was van verlies uitgegaan. Toch had hij de uitdaging aanvaard om het schaken in Nederland te populariseren. Dat was hem wonderwel gelukt. Na de tweekamp verdrievoudigde het aantal leden van de Koninklijke Schaakbond tot ruim 10.000. Nu deed Euwe nog wel wat anders dan schaken. Hij was wiskundige. Zijn dissertatie droeg als titel: 'Differentiaal in varianten van co-variante vectorvelden'. Dat zegt genoeg. Het hoeft dus niemand te verbazen dat Euwe ook nog computerdeskundige was en professor in Tilburg, waar net de universiteit negen dagen bezet was geweest door opstandige studenten. Euwe begreep dat en wilde ook niet dat er met een universiteit uit de middeleeuwen werd doorgegaan. Bomans viel hem bij: om de boel te moderniseren, zou het zonder rebellie nooit iets worden. Tijdens dat interview sprong Bomans van de hak op de tak. Daardoor ontstond een levendig gesprek en kwamen diverse aspecten van Euwe aan het licht, zoals het aantal vrienden en kinderen dat hij had en of hij las. Nee, daar had Euwe geen tijd voor, hoogstens boeken over schaken. Na dit antwoord, vroeg Bomans plompverloren:
'Hebt u wel eens dat u wandelt om tussen...'
Euwe: Ja, ik wandel heel veel zelfs.
Bomans: Nee, maar dat u dan opeens stilstaat en door een verbijstering wordt aangegrepen dat u er bent. Kent u dat?'
Euwe: Ja, dat ken ik, een ingeving noem ik dat.
Bomans: Verontrust u dat?
Euwe: Helemaal niet. Zo'n ingeving, dat is nou typisch menselijk, dat heeft de computer niet. Nee, je kunt zelfs zeggen, dat de computer een beetje creativiteit heeft, want die creativiteit gaat ook dikwijls volgens bepaalde lijnen, die een computer kan laten...
Bomans: Ik had verwacht dat u op die vraag nee zou zeggen, omdat ik nu het voorrecht heb te spreken met iemand die diametraal tegenover mij staat, die helder en logisch zijn dag indeelt en precies weet waar hij staat en dat hij toch die bijna kosmische verbijstering kent, waar ik zo juist op doelde. U kent die dus?
Euwe: Jazeker.
Bomans: Hebt u dan een antwoord op die verbijstering? Waarvoor u er bent?
Euwe: Ja, dat wil zeggen, die ingeving zie ik als een soort oplossing van een vraagstuk waar ik misschien al maanden mee tob.
Bomans: O, maar dat bedoel ik helemaal niet.
Euwe: O, pardon.
Bomans: Ik bedoel, dat u in uw tuin staat en opeens naar uw eigen benen kijkt en uw armen die bewegen en denkt: ik ben Euwe. Ik ben ik. Dat kent u niet?
Euwe: Ja, nee dat ken ik niet.
Bomans: Dan klopt het toch, wat ik dacht.
Euwe: Ja, ja.
Bomans: Ik benijd u.
(Euwe over Euwe, Werken VI, p. 416-417)

Bomans belandde in 1946 bij Rabilsky, die om redenen die ik niet heb kunnen nagaan, nooit opgenomen is geweest in de Grote Winkler Prins. Deze grootmeester bereidde zich in Londen voor op een groot schaaktoernooi. Zijn vertrouwen was zo groot dat hij alle partijen dacht te gaan winnen. En Dr. Euwe zou hij niet alleen verslaan, maar verpletteren. Rabilsky wilde deze uitlating wel nader verklaren en verzocht zijn vrouw Anna de kamer te verlaten. Vanaf hier laat ik Bomans aan het woord:
'Mevrouw Rabilsky raapte haar breipennen bijeen en vertrok. De grootmeester keek omzichtig rond, boog zich toen andermaal naar mij over en fluisterde: 'Pf6-e4.'
Ik verbleekte. Dit was meer dan geniaal. Dit was bovenmenschelijk. 'Gij begrijpt de gevolgen', hernam Rabilsky, in zijn stoel terugvallend, 'de rechtervleugel wordt opgerold, de paarden verliezen hun bezinning, de beide raadsheren worden teruggeworpen, terwijl de Koningin-----'
'Enorm,' fluisterde ik.
'Onderbreek mij niet,' zeide Rabilsky, terwijl een lichte wolk van toorn over zijn gelaat trok, 'de Koningin wordt gekraakt tusschen e4 en g5. Hierop zal er onder de pionnen een paniek uitbreken, nog vergroot door Lf4-h6. Natuurlijk zullen de kasteelen toesnellen, doch tegen h5 machteloos te pletter loopen.'
'Maar zouden Euwe's paarden deze charge niet voorzien?' vroeg ik, hijgend analyseerend? De grootmeester lachte hartelijk. 'Mijn waarde vriend,' sprak hij,'denk eens aan Ta4-b4!'
Ik bloosde. 'Is er nog meer, meester?' vroeg ik schuchter.
'Er is nog meer,' antwoordde Rabilsky, zijn beenen in een gunstiger positie leggend, 'maar ik beschouw u daarvoor als te suf.'
'Is deze zet nooit eerder toegepast?'
'Neen,' antwoordde Rabilsky met vaste stem, 'wel geeft de 32ste zet in de partij
Anderssen-Steinitz, op 12 October 1880, een vermoeden in die richting, doch ook niet meer dan dat. Ook de partij Goethe-Eckermann (1) doet er een oogenblik aan denken, doch wijkt ten slotte niet van de gebruikelijke sjablones af. Jammer, jammer, zij zagen Pb7-c5 over het hoofd.'
(De grootmeester, Werken V, p. 39-40)

Hoewel ik geen kenner ben van het schaakspel moet ik toegeven dat ik diep onder de indruk ben van al deze zetten. Zeer vermoedelijk heeft Euwe daar geen raad mee geweten en heeft hij zijn partij tegen Rabilsky smadelijk verloren. Met zulke gebeurtenissen, die het aanzien van de natie schaden en dat van de Koninklijke Schaakbond in het bijzonder, lopen we liever niet te koop. Mogelijk is dat de reden waarom Rabilsky buiten de encyclopedie is gebleven. Bomans merkte tijdens al zijn geschaak op dat hij vrijwel voortdurend een man tegenover zich had. En hoewel hij toegaf dat hij van een vrouwelijke kampioen zou verliezen, stelde hij toch de volgende vraag: Waarom kunnen vrouwen niet schaken? Zijn eenvoudige antwoord luidde: omdat schaken een abstracte bezigheid is. Dat betekent dat de deelnemers aan dat spel het vermogen moesten hebben 'zich iets voor te stellen wat men niet ziet en uit die imaginaire stand weer zuiver denkbeeldige conclusies te trekken. Het is tekenen in de lucht' (Notities in Beverwijk, Werken IV, p. 641).

En dat vrouwen dat niet konden bewees Bomans direct en wel op een overtuigende manier: 'Wij hadden op school een leraar wiskunde, die op een dag zijn krijtje miste. Hij zette toen een kubus voor ons neer, louter door met zijn handen de hiervoor vereiste bewegingen te maken. Hij deed dit zo suggestief, dat bij het uitgaan van de klas alle jongens er voorzichtig om heen schuifelden. De meisjes liepen er dwars doorheen.' (idem, p. 641)

Na al deze bij elkaar gesprokkelde fragmenten, meen ik aardig te weten hoe Bomans tegenover het schaken stond. Toch is dit allemaal maar buitenkant. De kernvraag voor iedere individuele schaker, voor die ene mens, is, waarom hij schaakt. Bomans gaf ook op die vraag antwoord. In Beverwijk, waar jarenlang het Hoogovenschaaktoernooi werd gehouden, wandelde Bomans geregeld rond en kwam dan van alles tegen, zoals 'redacteurs van schoolbladen, vol met ideen en sproeten (...). Hun meest gestelde vraag is deze: waarom schaakt u eigenlijk? De kern van deze vraag zit natuurlijk in het woordje 'eigenlijk'. De jongen bedoelt daarmee, dat men beter deed het te laten. Mensen, die niet schaken, kijken tegen de volgende paradoxaan: zij zien iemand, die vermoeid is, doordat hij een stuk geschreven of een lezing gehouden heeft, urenlang ingespannen nadenken en na afloop verkwikt opstaan. Hoe kan dat? Is dat nu ontspanning? Jazeker. De inspanning geschiedt namelijk op een terrein, dat geheel en al verschilt van het gebied, waarop men tevoren moe geworden is. Men herstelt zijn energie door deze te verleggen naar een totaal nieuwe sector. Deze sector is de abstracte bespiegeling. Juist omdat schaken met uw vorige problemen niets te maken heeft en zich afspeelt op een van het leven afgesloten vierkant, daarom rust men ervan uit. (...) Alle spelen hebben dit met elkaar gemeen, dat er geen voeling is met de wereld daarbuiten. Men trekt zich een ogenblik uit het leven terug. Men wordt monnik, doch zonder gelofte van stabiliteit. Dadelijk stort men zich weer in de golfslag der sentimenten; maar intussen heeft men urenlang gedreven in het effen water der zuivere contemplatie.' (Waarom schaakt u eigenlijk?, Werken IV, p. 442)

Op 21 december 1971 was Bomans weer toe aan een bad. Hij trok zijn monnikspij aan en vertrok naar de Bloemendaalse schaakclub. Het lukte niet erg, die avond. In zijn laatste schaakpartij bood hij tot twee keer toe remise aan. Hij had het warm, deed zijn boord los en verdween. Met de auto wist hij zijn huis nog te bereiken. Kort na middernacht overleed hij aan een hartaanval. De schaker, beter gezegd, deze homo ludens, was uitgespeeld.

Tot zover mijn ode aan Willem Brakman. Een enkeling, die niet voldoende ingevoerd is in het werk van deze schrijver, zal uitroepen: maar dit gt toch helemaal niet over Brakman! Zo iemand vergist zich. Op de eerste plaats is in het universum van Brakman alles mogelijk, vooral het onmogelijk. Daarbij vergeleken is deze ode slechts een flauwe afspiegeling. Voorts gaat onder het oppervlak iets schuil. Telkens zie ik Brakman zowel in als tussen de regels opduiken met zijn vervlogen woorden, zijn zwierig taalgebruik, zijn volle zinnen, deftigheid, uitbundigheid, subversie, onlogica, waanzin, morbiditeit, nadenkendheid en humor. In zijn boeken zie ik dus voortdurend de Bomanssen, de Euwes en de Rabilsky's over elkaar heen rollen. Daarom gaat dit stuk over Brakman. Het verschil is, dat Bomans de gewone waanzin meestal in realistische stukken vatte. Brakman doet dit in fictie. Zijn boeken zijn volstrekt uniek en lijken op een glas Campari dat ieder mens tenminste een keer in zijn leven gedronken moet hebben. Ik stel voor dat alle Nederlanders, ongeacht herkomst en bij wijze van inburgering, gedwongen worden tot het lezen van n van Brakmans boeken. Om te laten zien hoe rijk het Nederlands is en hoe literatuur kn zijn. Ten slotte dit. Brakman is door Bomans aan het schaken gebracht. De preciese toedracht ken ik niet. Vandaar mijn vraag: Heer Brakman, waarom schaakt u eigenlijk?

(1) Eckermann was de biograaf van Goethe

xhtml 1.0 | contact | disclaimer | copyright